De Sanmensen in Botswana behoren tot de oudste bewoners van Afrika. Zij spreken een eigen taal, het Naro. Een Bijbel in hun moedertaal hadden ze niet. De taal stond tot voor kort zelfs nauwelijks op schrift en veel Sanmensen konden niet eens lezen en schrijven. In 1991 werden Hessel en Coby Visser uitgezonden om te werken aan een Bijbelvertaling in het Naro. Inmiddels is er een woordenboek, zijn de klanken beschreven en is er een orthografie (‘schrijfregels’) en grammatica. En sinds 2012 hebben de Sanmensen het Nieuwe Testament in hun eigen taal. Aan de vertaling van het Nieuwe Testament wordt nog gewerkt.
Hoe belangrijk je moedertaal is, vertelt ds. Olebogile Derek in Doorgeven september 2022: je taal is belangrijk, dus jij bent belangrijk.
Wij, zij en jullie
Het vertaalkundig werk van dr. Visser geniet in Botswana en ook internationaal veel erkenning. Hij rondde in 2022 zijn proefschrift af met een studie naar de vertaalopties die het Naro heeft van de persoonlijke voornaamwoorden. In dit boek geeft Hessel de lezers een kijkje in de Naro-taal en in de keuken van het vertaalwerk. Het boek is belangrijk: met zijn dertig jaar lange ervaring helpt dr. Visser andere vertalers en taalwetenschappers om makkelijker en beter te vertalen in het Naro en daaraan verwante Santalen.
Een groot deel van het proefschrift gaat, eenvoudig gezegd, over het vertalen van wij, jullie en zij. Het Naro heeft voor elk van deze woorden ongeveer zes mogelijkheden. Om ze te kunnen vertalen, moet je elke keer weten hoeveel mensen er bedoeld zijn en of het over mannen, vrouwen of een gemengd gezelschap gaat. De woorden wij, jullie en zij komen vaak voor en het is het voor een Narovertaler dan ook enorm belangrijk om te begrijpen hoe dit systeem werkt. Het boek bespreekt allerlei voorbeelden uit de Bijbel en geeft aan hoe moeilijk het vertalen is, maar ook hoe mooi het Naro duidelijk kan maken wie bedoeld zijn.
Dat vertalen soms net als puzzelen is vertelt dr. Visser in Vertalen en puzzelen.
Storytelling
Naast dat vertalen houdt het team zich bezig met lees- en schrijfonderwijs van de Sanmensen, zodat zij de Bijbel ook zelf kunnen lezen. Ze ontwikkelden een leesmethode en maakten leesboekjes en ander leesmateriaal. Ook worden er workshops gehouden om de mensen te helpen bij het lezen en het toepassen van de Bijbel. Dit zogenoemde scripture engagement omvat een heel plan om de Bijbel beschikbaar te maken. Er is hier geen sterke leescultuur, de Sanmensen zijn verhalenvertellers. Het Nieuwe Testament wordt daarom ook op digitale geluidsdragers en via vertellers verspreid. Coby vertelt er meer over dat sneeuwbaleffect in het onderstaande filmpje.
Continuïteit
Het vertaalproject, Naro Language Project (NLP), is sinds 2016 een zelfstandige Botswaanse onderneming met een eigen bestuur. Dr. Hessel Visser droeg de leiding over aan br. Isaac Khanx’a Saul (MA). Het deputaatschap zending ondersteunt het bestuur en het vertaalteam met advies en financiële steun.
In de tweede helft van 2023 moest de coördinator wegens disfunctioneren worden ontslagen. Dat had behoorlijke impact op alle betrokkenen. In samenwerking met de Bible Society Botswana en het NLP bezinnen we ons nu op de structuur van het NLP. De continuïteit van het vertaalwerk is een belangrijk gebedspunt.
Na de overdracht is dr. Visser volledig als vertaalconsulent gaan werken. Hij controleert vertalingen in verscheidene talen. Coby breidt het werk van scripture engagement uit naar verscheidene talen. Het is belangrijk werk, dat zending van harte ondersteunt. Het is mooi om te zien hoe de Bijbel voor steeds meer bevolkingsgroepen beschikbaar is. De inhoudelijke verantwoording voor hun werk ligt bij Wycliffe/SIL-SOA.
Kerkplanting
Ds. Jan Wessels werd in 1992 uitgezonden naar de Sanmensen voor veld- en opbouwwerk. Bij de repatriëring van ds. Wessels in 2010 werd de verantwoordelijkheid voor het veld- en opbouwwerk overgedragen aan drie plaatselijke predikanten: ds. Gaobolelwe Ngakayaja, ds. Olebogile Derek en ds. Rethabile Sibeko. Zij worden voor dit werk door zending financieel ondersteund. Ds. Ngakayaja is inmiddels met emeritaat. De andere twee predikanten zijn bezig met de verspreiding van het Evangelie in de Narosprekende dorpen en met de opbouw van het lokale gemeenteleven in Chobokwane, East en West-Hanahai en Qabo.
